بسته بندی مواد غذایی

تاریخچه بسته بندی

تاریخ نشان داده است که در ابتدای تمدن بشری نیازی به بسته بندی مواد غذایی نبود، بلکه مردم برای بدست آوردن غذا از محلی به محل دیگر می رفتند تا زمانی که پناهگاههای دایمی برای خود پیدا کردند. در چنین شرایطی ناچار بودند غذا را از محل های مختلف جمع آوری کنند و به محل سکونت خود بیاورند. این نیاز باعث شد که اولین انواع بسته بندی نظیر کدوهای خشک شده، صدف ها، برگها، پوست حیوانات و دیگر مواد طبیعی مورد استفاده قرار بگیرند. برای انتقال آب، شیر، ماست، روغن یا دوغ از پوست حیوانات استفاده می شد. از شاخ حیوانات برای حمل و نقل و ذخیره غذا و محصولات کشاورزی استفاده کردند (هنوز در مناطق استوایی از بامبو برای ذخیره سازی مواد غذایی استفاده می شود.) بطور کلی ظهور انقلاب صنعتی به راستی تحول اساسی در نظام تولید کالایی ایجاد کرد. انقلاب صنعتی، جهان را با فوران کالاهای گوناگون صنعتی روبرو کرد. تنوع کالاها و رقابت فشرده میان تولید کنندگان و بازرگانان به تدریج هند را نیز علاوه بر علوم دیگر وارد مجموعه سیستم بسته بندی کرد .

با پیشرفت بیشتر، علوم دیگری نظیر روانشناسی فردی، اجتماعی و ارگونومی به این مجموعه اضافه شد. توسعه بسته بندی سبب مستقل شدن این صنعت از مجموعه صنایع دیگر شد و رقابت و نیاز سبب گردید که صنایع بسته بندی سهمی قابل توجه از بودجه های شرکتهای تولیدی را به خود اختصاص دهد. امروزه صنایع بسته بندی تبدیل به یک تکنولوژی قدرتمند شده است.

تعریف بسته بندی:

بسته بندی عبارت است از هنر وعلم اماده سازی مواد غذایی برای انبار کردن و در نهایت فروش .
بسته بندی باید تا حد امکان ساده و ارزا ن باشد ضمن اینکه اهداف اولیه بسته بندی یعنی،خاصیت حفاظتی و جذابیت رانیز دارا باشد .

هدف از بسته بندی کردن این است که هم زمان نگهداری آنها افزایش یابد و هم بطور کلی از خطر عوامل فساد درونی و بیرونی و اکسایش حفظ شود. رکود صنعت بسته بندی در ایران را می توان ناشی از کمبود و گرانی مواد اولیه بسته بندی و وسایل مورد نیاز و کافی نبودن آگاهی صادر کنندگان در این امر دانست.

بسته بندی عبارت از محافظی است که سلامت کالای محتوی خود را پس از تولید تا مرحله ی مصرف حفظ می نماید . از طرفی بسته بندی علاوه بر این حفاظت ، وظیفه ی دیگری نیز بر عهده دارد و آن شناسایی کالا به خریدار است . بسته بندی مانند پل ارتباطی میان خریدار و کالاست که بوسیله ی چهره ی خود ، به کالایش شخصیت می دهد .
یکی از روشهای طبقه بندی بسته بندی ها طبقه بندی آنها بر اساس جنس مواد مصرفی است :

شیشه و ظروف شیشه ای:

یکی از قدیمیترین ظروف بسته بندی مخصوصا” در مورد مواد غذایی ظروف شیشه ای می باشد اعتقاد بر این است که شیشه گری نوعی از صنعت کوزه گری بوده و قدمت آن به ۷۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح بر می گردد ودر باستان ساخت بطریهای شیشه ای یک صنعت مهم بشمار می آمد .

مزایا شیشه :

۱- شیشه از نظر شیمیایی خنثی است به عبارتی آن با ماده محتوی خود هیچگونه واکنشی انجام نمی دهد. طعم و مزه محصول بسته بندی شده در شیشه بدون تغییر حفظ می شود.

۲- شیشه غیر قابل نفوذ، فاقد بو و بهداشتی می باشد.

۳- ظروف شیشه از استحکام خوبی بر خورداراست و به اشکال، اندازه ها و رنگهای مختلف ساخته می شود.

۴- شیشه شفاف بوده و اجازه رؤیت محتوی خود را به خریدار و عرضه آن توسط فروشنده در فروشگاههای زنجیره ای می دهد.

معایب شیشه و ظروف شیشه ای:

۱- شیشه حساس به شوکهای حرارتی و عوامل خارجی بوده لذا میزان درصد شکستن شیشه یا ظروف شیشه ای در مقایسه با مواد اولیه بسته بندی دیگر بالاست.

۲- ظروف شیشه وزن زیادی دارد که باعث افزایش هزینه حمل و نقل آن نسبت به انواع دیگر مواد بسته بندی می شود.

۳- این خطر وجود دارد که در هنگام پر نمودن محصول در ظروف شیشه ای قسمتی از آن، خرده شده به مواد غذایی انتقال یابد.

در حال حاضر ۸۵ درصد از کارخانه های نوشابه سازی از بطری شیشه ای و ۱۵ درصد از کنسروهای تولید شده در جار شیشه ای بسته بندی می شوند. جار شیشه ای مانند قوطی فلزی کاملا غیر قابل نفوذ به اکسیژن، رطوبت و غیره است، شایان ذکر است که خوردگی در جار شیشه ای به ندرت ایجاد می شود.

ظروف فلزی یا حلبی:

تاریخچه ساخت ظروف فلزی در دنیا و در ایران

تاریخ ساخت ظروف فلزی به ۲۳ سال قبل از میلاد مسیح نسبت داده می شود. فلز قلع در حدود سال ۱۲۴۰میلادی در شهر بوهیما توسط یک کارگر انگلیسی کشف گردید. تاریخ کشف و ساخت آهن سفید به سالهای بین۱۵۷۵ میلادی یعنی از زمانی که قلع به آلمان صادر گردید،برمی گردد. در سال ۱۶۶۵ میلدی در انگلیس کوشش شد تا آهن سفید ساخته شود، تا اینکه بالاخره در سالهای بین ۱۷۲۰ و ۱۷۳۰ میلادی توانستند توفیق در این امر حاصل نماینددر سال ۱۸۰۴ میلادی نیکلا اپرت بطور تجربی برای نگهداری مواد غذایی به روشهای خشک کردن، دودی کردن و بسته بندی مواد غذایی در قوطی فلزی دست یافت؛ سپس از این روش در صنعت کمپوت و کنسرو سازی استفاده گردید که بنام اپر تیزاسیون معروف شد. در سال ۱۸۱۰ میلادی پیتر ساخت قوطی فلزی از جنس فولاد که با پوشش یک لایه قلع توصیه کرد. در سال ۱۸۱۲ میلادی بطور ابتدایی اولین کارگاه کنسرو سازی در بوستون امریکا شروع به کار کرد. در سال ۱۸۵۶ میلادی برای بسته بندی نمودن شیر تغلیظ شده (شیر کندانسه)، صدف دریایی و ذرت درقوطیهای فلزی اجرا شد. بعد از ساخت اتوکلاو در سال ۱۸۷۴ میلادی توسط استیونسون طرح تولید قوطی به روش پیوسته انجام شد. در سال ۱۹۰۶ میلادی سازمانی تحت عنوان سازمان ملی صنایع کنسرو تأسیس و سپس مرکز تحقیقاتی برای این صنعت آغاز به کار کرد.در سال ۱۹۵۸ قوطی آلومینیومی برای اولین بار تولید شد. تولید این قوطی بعلت داشتن مزایایی شامل حمل و نقل آسان و مقاومت نسبتا بالا در مقابل تغیرات شیمیایی، بسرعت توسعه یافت.

اما در کشورمان ساخت قوطی فلزی از سال۱۳۰۷ شمسی توسط شخصی به نام درخشان در رابطه با نگهداری مواد غذایی مورد توجه قرار گرفت. وسایل ساخت و تولید قوطی فلزی در سال ۱۳۰۹ به طور دستی با استفاده از قیچی، دستگاه برش، لوله کن و غیره انجام شد. برای جلوگیری از ضایعات و افزایش زمان ماندگاری محصولات کشاورزی در سال ۱۳۱۱-۱۳۱۲ از قوطی فلزی برای نگهداری نخود سبز وغیره بهره گرفتند. در سال ۱۳۳۰ اولین قوطی فلزی جهت بسته بندی روغن نباتی جامد بوسیله دستگاه مدرن ساخته شد و در سال۱۳۴۴ سیستم اک زنی اتوماتیک در ایران نصب و مورد بهره برداری قرار گرفت. در حال حاضر قوطی فلزی توسط شرکتهای بسته بندی ساخته میشود برای تولید قوطی توسط شرکتها، ورقهای فلزی و حتی ۱۰ نوع لاک مجاز از خارج وارد می شود. در سال ۱۹۹۸ در جهان برای بسته بندی نمودن محصولات، ۷/۳ درصد از قوطیهای فلزی استفاده می شود. گزارش شده است که در اروپا و امریکا میزان استفاده نمودن از قوطی فلزی برای بسته بندی نمودن اغلب مواد غذایی کنسروی کاهش یافته است.

مزایا و معایب قوطی فلزی:

چنانچه مواد در قوطی فلزی بسته بندی شود زمان ماندگاری آنها در مقایسه با مواد اولیه بسته بندی دیگر، به مراتب افزایش می یابد. مواد اولیه بسته بندی شده در قوطی فلزی را بدون اینکه در آنها تغییرات ارگانوپتیکی حاصل شود می توان به مدت ۲ الی چند سال نگهداری نمود.

مزایای قوطی فلزی:

۱- اغلب آنها در مقابل ضربه های خارجی مقاوم هستند.

۲- قوطی فلزی در مقابل درجه حرارت بالا (درجه حرارت استریلیزاسیون) از مقاومت بالایی برخودار است.

۳- این مواد اولیه بسته بندی، از مقاومت فوق العاده نسبت به نفوذ رطوبت، نور واکسیژن نشان می دهد.

۴- خاصیت مسموم کنندگی در آنها پایین است.

معایب قوطی فلزی:

۱- در آنها پدیده خوردگی در مقایسه با مواد اولیه بسته بندی دیگر سریعتر انجام می شود. در اثر خوردگی تغیراتی در سطح و داخل قوطی ایجاد می شود. به خصوص هیدروژن آزاد شده در داخل قوطی، منجر به بادکردگی قوطی فلزی و در نتیجه سوراخ شدن( ) آن می شود.

۲- خوردگی حاصل درقوطی فلزی می تواند باعث تغییر رنگ و کاهش ویتامینهای مواد غذایی گردد.

آلومینیوم

تاریخچه پیدایش آلومینیوم:

بیش از چهل سال است که ظروف آلومینیومی بخش عمده ای از مواد اولیه در صنعت بسته بندی را تشکیل می دهد. فراوانی این فلز بعنوان منبع طبیعی، خواص ذاتی، تحمل حرارت و باز یابی آن به همراه انرژی پیشرفته، باعث شده است که برای بسته بندی انواع مواد مورد استفاده گردد. بیش از ۸ درصد از پوسته کره زمین را آلومینیوم تشکیل می دهد. حدس زده می شود که در دنیا حدود ۱۲ میلیارد ذخیره آلومینیومی وجود داشته باشد. سنگ آلومینیوم به صورت بوکسیت، که حاوی اکسید آلومینیوم، اکسیدهای سلیسیوم، آهن و سایر فلزات است، از معدن استخراج می شود. آلومینا با کمک فرایند شیمیایی سود در درجه حرارت بالا بدست می آید تا تمام ناخالصیها گرفته شده و بعد محلول شیمیایی برای تجزیه آلومینا به آن افزوده می شود که سرانجام پس از ته نشین شدن و خروج از صافی در معرض حرارت قرار می گیردتا آب آن تبخیر شود. جسم ظریف سفید رنگ بجای مانده ظاهری شبیه به آرد دارد. وزن مخصوص آلومینیوم ۷/۲ گرم بر سانتیمتر مکعب می باشد که اگر به صورت ذوب شده باشد، می توان به صورت فویل و نوار باریک شکل بگیرد. ضخامت آلومینیوم به صورت فویل برای بسته بندی نمودن مواد غذایی۲۰-۷ میکرومتر و به صورت نوار ۲۱-۳۵۰ میکرومتر است اما اغلب در بسته نمودن مواد غذایی از فویل آلومینیومی به ضخامت ۷-۱۲ میکرومتر استفاده می شود. برای بسته نمودن پنیرهای پروسس از فئیل آلومینیومی به ضخامت ۹-۱۵ میکرو متر بهره می گیرند. برای در پوش زدن بطری شیشه ای شیر، نوار آلومینیومی به ضخامت۴۰- ۶۵ میکرو متر و جهت بسته بندی نمودن مواد غذایی منجمد شده آماده و مربا با حجم کوچک (مربا مخصوص رستوران) نوار آلومینیومی به ضخامت ۸۰-۱۵۰ میکرومتر استفاده می شود.

سال۱۹۹۸ در جهان، ۴۰ درصد کل مواد غذایی توسط آلومینیوم بسته بندی می شوند. کارخانه های مواد غذایی در اروپا تا سال ۱۹۹۸ بیش از ۲۶۰۰۰۰ تن مواد غذایی را در قوطی های آلومینیومی بسته بندی نمودند، که این مقدار ۱۷۰۰۰۰ تن بیش از ۱۰ سال گذشته بوده است. تقریبا ۱۵ میلیارد قوطی آلومینیومی مخصوص نوشابه در همین سال تولید شده است. بطور متوسط ۴۰ درصد از کل بسته بندی نوشابه های مصرفی را قوطی های آلومینیومی تشکیل می دهند.

مزایا ظروف آلومینیومی:

آلومینیوم در مقابل اکسیژن و رطوبت از حساسیت کمتری برخورداراست. این موضوع به تشکیل اکسید آلومینیوم ایجاد شده د رسطح فویل یا نوار بر می گردد. سطوح اکسید شده در مقابل حرارت حساس می باشند. اگر از آلومینیوم بعنوان مود اولیه بسته بندی استفاده شود، باید سطح آن توسط لاک یا یک لایه مواد پلاستیکی پوشانده شود. یکی از مزایای فویل آلومینیوم اینست که سمی نیست. شایان ذکر است که در آلومینیوم لاک اندود شده، انتقال آلومینیوم به مواد محتوی خود فقط ۱ میلی گرم برای هر کیلوگرم خواهد بود. بطور کلی روزانه ۱۰-۴۰ میلی گرم توسط جیره غذایی وارد بدن انسان می شود که این مقدار نیز دفع می گردد. ظروف آلومینیومی سبک بوده و از مقاومت خوبی در مقابل خوردگی و فساد شیمیایی بر خوردار است.

پلاستیکها :

بعد از جنگ جهانی دوم ، استفاده از مواد پلاستیکی بطور معمول در صنایع بسته بندی رواج پیدا کرد و امروزه کاربرد آنها در این امر از نظر میزان مصرف در درجه ی اول اهمیت قرار دارد.

مزایای پلاستیکها در بسته بندی:

۱. دارای وزن مخصوص کم و قیمت نسبتا”‌پایین هستند

۲. از قابلیت شکل پذیری بالایی در دستگاههای اتوماتیک بسته بندی برخوردارند .

۳. در مقابل تعداد زیادی از اسیدها و قلیا ها مقاومند .

۴. با اضافه کردن افزودنی هایی می توان بر خواص آنها افزود .

در مقابل ، مشکلاتی که از لحاظ زیست محیطی ایجاد می کنند طراحان را در این مورد در تنگنا قرار می دهد .

کاغذ:

بسیاری از محصولات سلولزی را بدین نام می شناسیم که مزایای زیر را جهت بسته بندی فراهم می نمایند :

۱. از اعطاف پذیری خوبی برخوردار است.

۲. قابلیت شکل و چاپ خوبی دارد.

۳. ممانعت کننده ی خوبی در برابر نور است

۴. قابل بازیافت است و در محیط نیز به سرعت تجزیه می شود

و در مقابل معایبی چون :

۱. در مقابل نفوذ رطوبت مقاومت خوبی ندارد

۲. نفوذ گاز و روغن از آن امکان پذیر است

۳. قابلیت دوخت خوبی ندارد .

پاسخی بگذارید